Enerji Verimliliği Strateji Belgesi Hedeflerine Ulaştı mı?

Şubat 2012'de Resmi Gazete'de yayımlanan Enerji Verimliliği Strateji Belgesi, Türkiye'nin enerjiyi daha verimli kullanması için 2023'e kadar ulaşılacak bir temel hedef ve 14 alt hedef koydu. Sanayiden binalara, santrallerden ulaşıma kadar geniş bir alanı kapsıyordu.

Bu hedeflerden biri sık anılıyor: Ekonominin enerji yoğunluğunu 2011'e göre en az yüzde 20 azaltmak. Bakanlık verilerine göre bu hedefe 2022'de ulaşıldı. Belgenin süresi dolduğuna göre diğer hedeflerin akıbetine de bakmak mümkün.

Baktığımızda tablo net değil. Bazı hedeflerin son tarihinde gerçekleştiğini ya da gerçekleşmediğini gösteren kaynaklar var. Ancak bir kısmı için, hedefin özgün kapsamı, son tarihi ve ölçütüyle eşleşen kamuya açık bir sonuca ulaşamadık. Bu yüzden belgenin bütün olarak ne kadar başarılı olduğu bugün değerlendirilemiyor.

Enerji yoğunluğu hedefinin neyi gösterip neyi göstermediğini ayrı bir yazımızda ele aldık. Bu yazıda diğer hedeflere odaklanıyoruz.

Bir santralin verimi, yakılan kömürdeki enerjinin ne kadarının işe yarar enerjiye dönüştüğünü gösterir. Strateji belgesi, kömür santrallerinin atık ısı geri kazanımı dahil ortalama toplam veriminin 2023'te yüzde 45'i aşmasını hedefliyordu. Yani hedef yalnızca üretilen elektriği değil, santralden geri kazanılan ısıyı da kapsıyor.

Bakanlığın bu ölçüye göre hesaplanmış bir sonuç yayımladığına rastlamadık. Yalnızca elektrik tarafını kendimiz hesapladık: TEİAŞ'ın taş kömürü, ithal kömür, linyit ve asfaltitten brüt elektrik üretimini, Bakanlığın enerji denge tablolarında “elektrik ve ısı üretimi” satırında görünen aynı kömür türlerinin miktarına böldük. İkisini aynı birime çevirirken 1 milyon kilovatsaat elektriği 86 ton petrol eşdeğeri kabul ettik. Bu hesapla kömürün elektriğe dönüşme oranı 2015-2024 arasında yüzde 37 ile 41 arasında kalıyor; 2023'te yaklaşık yüzde 41.

Bu oran, hedefin ölçütüyle aynı şey değil. Hesapta santrallerden geri kazanılan ısı yer almıyor ve bu ısının büyüklüğünü gösteren kamuya açık bir veri bulamadık. Bu yüzden hedefin tutup tutmadığını söyleyemiyoruz. Söyleyebildiğimiz şu: Yalnızca elektrik üretimine bakıldığında 2023'teki oran hedefin yaklaşık 4 puan altında ve hedefin hangi rakamla değerlendirildiği açıklanmadı.

Belge, devletin kendisi için de bir hedef koymuştu: Kamu kuruluşlarının bina ve tesislerindeki yıllık enerji tüketimi 2015'e kadar yüzde 10, 2023'e kadar yüzde 20 azalacaktı.

2019'da yayımlanan bir Cumhurbaşkanlığı genelgesi ise farklı bir hedef koydu: Enerji yöneticisi görevlendirmekle yükümlü kamu binalarında 2023 sonuna kadar yüzde 15 tasarruf. Bu hedef, 2012'deki gibi tüm bina ve tesisleri değil, belli bir tüketim düzeyinin üzerindeki binaları kapsıyordu. Kasım 2023'te aynı binalar için hedef 2030'a kadar en az yüzde 30 olarak güncellendi.

İncelediğimiz kaynaklarda, ne 2012 hedefinin ne de 2019 hedefinin kapsamındaki binaların tamamı için bir gerçekleşme oranına ulaşabildik. Bazı kurumlar kendi binalarındaki tasarruf oranlarını duyuruyor, ancak bunlar ulusal hedefin durumunu göstermiyor. Bakanlığın 2025 gelişim raporu da 2019-2024 arasında izlenen kamu binalarında toplam 82.630 ton petrol eşdeğeri tasarruf sağlandığını söylüyor. Bu, altı yılın toplamı ve referans tüketimle kıyaslanmadığı için hedefteki yüzdelerle karşılaştırılamıyor.

Enerji yöneticileri. Fabrikalarda ve büyük binalarda enerji tüketimini izlemekle görevli sertifikalı kişilerin sayısının 2015 sonuna kadar en az 5.000'e çıkması hedefleniyordu. Bakanlığın 2015 faaliyet raporuna göre o yıl sertifikalı enerji yöneticisi sayısı 7.000'i geçmişti. Hedef zamanında gerçekleşti. Sertifika sayısı, bu kişilerin ne kadarının fiilen görev yaptığını göstermiyor; ancak hedef zaten sertifikalı kişi sayısı üzerinden konmuştu.

Danışmanlık şirketleri. Aynı hedefin ikinci parçası, sanayide uzmanlaşmış en az 50 enerji verimliliği danışmanlık şirketiydi. Aynı rapora göre 2015'te tüm alanlarda yetkili şirketlerin toplamı 36'ydı. Toplam bile 50'nin altında kaldığına göre hedef son tarihinde gerçekleşmedi. Sonraki yıllarda da bu eşiğe ulaşılmadı: Bakanlığın verilerine göre sanayide yetkili şirket sayısı 2022'de 32'ydi.

Karbon piyasası. Belge, karbon borsası kurulmasına yönelik bir yol haritasının ya da strateji belgesinin 18 ay içinde, yani Ağustos 2013'e kadar hazırlanmasını öngörüyordu. Bu süre içinde böyle bir belgenin yayımlandığına dair bilgiye ulaşamadık. Karbon piyasasının yasal çerçevesi ise Temmuz 2025'teki İklim Kanunu ile kuruldu. Emisyon ticaret sisteminin ayrıntılarını belirleyen yönetmelik Ağustos 2026'da yürürlüğe girdi.

Biyoyakıt. Belge, ulaştırmada biyoyakıt kullanımının artırılmasını hedefliyordu, ama sayısal bir ölçüt ya da tarih koymamıştı. 2018'den bu yana motorine en az binde 5 oranında yerli biyodizel karıştırılması zorunlu. Benzine karıştırılması gereken yerli etanol oranı ise yüzde 2'ydi; 2026 için yüzde 1,5'e indirildi. Aynı düzenleme, biyodizel yükümlülüğünün hesabında 2023-2026 yıllarını tek bir dönem sayıyor. Yani karıştırma düzenlemeleri yapıldı; ancak bu verilerle biyoyakıt kullanımının fiilen ne kadar yaygınlaştığı değerlendirilemiyor.

Bazı hedeflerin akıbetine dair kamuya açık bir bilgiye ulaşamadık. Bu, bu hedeflerin hiç izlenmediği anlamına gelmiyor; ancak sonuçlarının kamuoyuyla paylaşıldığına dair bir iz bulamadık.

Belge, büyükşehir belediyelerinin yayım tarihinden sonraki 24 ay içinde ulaşım ana planlarını hazırlayıp yürürlüğe koymasını istiyordu. Belge yayımlandığında Türkiye'de 16 büyükşehir belediyesi vardı; 2014 yerel seçimleriyle bu sayı 30'a çıktı. Bazı belediyelerin plan çalışmalarına dair haberler bulunsa da, hangi belediyenin planını ne zaman yürürlüğe koyduğunu bir arada gösteren bir kaynak yok.

2010 bina stoğunun en az dörtte birinin 2023'e kadar sürdürülebilir hale getirilmesi ve sanayi alt sektörlerinde enerji yoğunluğunun en az yüzde 10 azaltılması hedefleri için de Bakanlığın eylem planı gelişim raporlarında bir gösterge ya da sonuca rastlamadık.

Strateji belgesinin en çok bilinen hedefinin gerçekleştiğine dair resmi bir açıklama var. Diğer hedeflerin bir bölümünde ise özgün kapsam, son tarih ve ölçütle eşleşen kamuya açık sonuçlar bulunmuyor. Bu yüzden belgenin bütün olarak ne kadar başarılı olduğunu değerlendirmek mümkün değil. Belgenin yerini alan Enerji Verimliliği 2030 Stratejisi 23 yeni hedef içeriyor. Bu hedeflerin sonuçlarının hangi ölçütle ve ne sıklıkla yayımlanacağı, 2030'da benzer bir değerlendirmenin yapılıp yapılamayacağını da belirleyecek.