Atatürk Döneminde Mekke ve Medine Fotoğrafları Yasaklandı mı?

Sosyal medyada, Atatürk’ün Mekke ve Medine fotoğraflarını yasaklattığı iddiasıyla bir paylaşım dolaşıma girdi. Aynı iddia, 2024 yılında da benzer ifadelerle internet sitelerinde paylaşılmıştı. 

Paylaşımda yer alan 1936 tarihli kararname gerçek bir belgeye ait. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri’nin Belge Tarama Sistemi üzerinden orijinal belgeye ulaşmak mümkün. Arşivde “Mahmud Mazhar” ve “Mekke” anahtar kelimeleriyle yapılan aramalarda 12 Kasım 1936 tarihli kararnameye ulaşılabiliyor. 

12 Kasım 1936 tarihli kararnamede, Mahmud Mazhar tarafından İstanbul’da Ankara Caddesi’ndeki 149 numaralı matbaada bastırılarak satışa çıkarılan “taş basması Mekke ve Medine resimleri”nin “yurt için zararlı” görüldüğü belirtilmiş. Bunun üzerine Matbuat Kanunu’nun 51. maddesiyle, bu resimlerin satışlarının yasaklanmasına ve toplatılmasına karar verilmiş.

Fakat kararname, Mekke ve Medine görsellerinin tamamını kapsayan genel bir yasaktan söz etmiyor. Aksine, bastıran kişinin adı, matbaanın adresi ve söz konusu baskılar açıkça belirtilerek belirli ürünler tarif ediliyor. Belgede ayrıca sosyal medya paylaşımında söylendiği gibi “fotoğraf” değil, “taş basması Mekke ve Medine resimleri” ifadesi kullanılıyor. Ulaşılabilen kaynaklarda, Atatürk döneminde Mekke ve Medine görsellerinin genel olarak yasaklandığını gösteren ayrı bir düzenlemeye de rastlanmıyor.

Kararnamede yasaklama işleminin dayanağı olarak gösterilen Matbuat Kanunu’nun 51. maddesine göre, Türkiye’de veya yabancı bir ülkede çıkan ve Matbuat Kanunu kapsamına giren yayınların dağıtılması ve Türkiye’ye sokulması İcra Vekilleri Heyeti kararıyla yasaklanabiliyordu. Bu yetki belirli bir yayın türüyle sınırlandırılmamıştı.

1936 tarihli bazı gazetelerde Mekke fotoğraflarının yayımlanmaya devam etmesi de kararın Mekke’ye ait tüm görselleri kapsayan genel bir yasak niteliğinde olmadığını gösteriyor.

Örneğin 23 Nisan 1936 tarihli Kurun gazetesinin 8. sayfasında, “Zemzem hakkında” başlıklı yazıyla birlikte Mekke’de çekilmiş bir görsele yer verilmiş.  Fotoğrafın altında “Muharrir Jan Barua Mekkede hacı kıyafetinde” açıklaması bulunuyor.

Aynı yıl, 14 Temmuz 1936 tarihli Ulusal Birlik gazetesinin birinci sayfasında ise doğrudan “Mekke’den bir görünüş” açıklamasıyla Mekke’yi gösteren bir görsel yayımlanmış.

Benzer örneklere sonraki yıllarda da rastlanıyor. 16 Nisan 1938 tarihli Anadolu gazetesinin 7. sayfasında “Sinema nihayet Mekkeye de giriyor” başlıklı haberle birlikte “Mekke ve Kabenin görünüşü” açıklamalı bir görsel bulunuyor. Haber, bir film şirketinin Kabe’yi ve hac merasimlerini görüntüleme girişimini anlatıyor. Bu yayın da 1936’daki kararın ardından ve Atatürk’ün cumhurbaşkanlığı döneminde Mekke ve Medime görüntülerinin basında yayımlanabildiğini gösteriyor.