Atatürk Döneminde Yalnız Altı Fabrika Kurulduğu İddiası Doğru mu?

Cumhuriyet’in ilk yıllarında kurulan fabrikaların sayısı, Türkiye’nin sanayileşme tarihiyle ilgili tartışmalarda sık sık gündeme geliyor. Yeni Akit gazetesi yazarlarından İdris Günaydın’a atfedilen; Mustafa Kemal Atatürk döneminde 35 tane fabrika kurulmadığı, 6 tane fabrika kurulduğu ve bu fabrikaların şarap ve benzerlerinin üretildiği fabrikalar olduğu iddiası birden fazla sosyal medya platformunda sıkça paylaşıldı. 

Söz konusu iddianın kaynağı, Günaydın’ın Yeni Akit gazetesinde yayımlanan 20 Temmuz 2026 tarihli “CHP’lilere samimi çağrımdır” başlıklı köşe yazısına dayanıyor.

Ancak akademik çalışmalar, resmi kurum tarihçeleri ve dönemin gazeteleri bu iddiayla çelişiyor. Atatürk’ün Cumhuriyet’in ilanı 1923’ten 1938’de ölümüne kadarki Cumhurbaşkanlığı döneminde şeker, dokuma, cam, kâğıt, çimento, madencilik, havacılık, silah ve mühimmat gibi çok sayıda alanda fabrikalar kuruldu. 

“Atatürk döneminde 35 fabrika kuruldu” ifadesinin kesinliğini değerlendirebilmek için öncelikle hangi işletmelerin bu sayıya dahil edildiğinin açıklanması gerekiyor. Bazı listelerde yalnızca devlet tarafından sıfırdan kurulan fabrikalar yer alırken bazı listelerde özel sektör yatırımları, askeri fabrikalar, maden işletmeleri, elektrik santralleri ve mevcut fabrikalara eklenen yeni üretim birimleri de sayılıyor.

Benzer şekilde temeli 1937 veya 1938’de atılan fakat Atatürk’ün ölümünden sonra üretime başlayan Karabük Demir ve Çelik Fabrikaları gibi tesislerin listeye dahil edilip edilmemesi de toplam sayıyı değiştiriyor. Dolayısıyla “tam olarak 35 fabrika kuruldu” ifadesi, kullanılan yöntem açıklanmadığında tartışmaya açık. Fakat bu belirsizlik, yalnızca altı fabrika kurulduğu iddiasını doğrulamıyor. Akademik kaynaklarda kuruluş ve açılış süreçleri belgelenebilen tesislerin sayısı altının çok üzerinde.

Cumhuriyet yönetimi özellikle 1930’lu yıllarda devlet öncülüğünde planlı sanayileşme politikasına yöneldi. 1934’te uygulanmaya başlanan Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı tekstil, kağıt, şeker, cam, kimya, seramik, madencilik ve demir-çelik gibi alanlarda yeni tesislerin kurulmasını hedefliyordu. 

Bu plan kapsamında Kayseri Bez, Nazilli Basma, Konya Ereğli Bez, Bursa Merinos ve Gemlik Suni İpek fabrikaları gibi tekstil tesisleri kuruldu. Paşabahçe Şişe ve Cam Fabrikası cam üretimine, İzmit Kâğıt Fabrikası ise yerli kâğıt üretimine başladı. Keçiborlu Kükürt ve Zonguldak Antrasit tesisleri madencilik ve kimya sanayisinde faaliyet gösterdi.

Şeker sanayisinin kurulması amacıyla Uşak, Alpullu, Eskişehir ve Turhal’da dört ayrı fabrika faaliyete geçti. Uşak ve Alpullu Şeker Fabrikaları 1926’da, Eskişehir Şeker Fabrikası 1933’te, Turhal Şeker Fabrikası ise 1934’te açıldı.

Savunma sanayisinde de Kayseri Uçak, Kırıkkale Mühimmat, Kayaş Kapsül, Mamak Gaz Maskesi ve özel girişimciler tarafından kurulan Şakir Zümre ile Nuri Killigil fabrikaları gibi çok sayıda tesis bulunuyordu. Dolayısıyla dönemin sanayi yatırımları yalnızca şarap veya alkollü içki fabrikalarından ibaret değildi.

Aşağıdaki listede, akademik çalışmalarda kuruluş, temel atma veya üretime geçme süreci açık biçimde belirtilen büyük ve orta ölçekli fabrikalar sıralandı. Osmanlı döneminden devralınan ve yalnızca Cumhuriyet döneminde kamu kuruluşlarına bağlanan Feshane, Hereke, Beykoz Deri ve Kundura ile Bakırköy Bez Fabrikası gibi eski tesisler listeye dahil edilmedi.

Atatürk döneminde kurulan fabrikaların kesin sayısı, devlet ve özel sektör yatırımlarının, askerî tesislerin, genişletilen işletmelerin ve yalnızca temeli atılan fabrikaların listeye dahil edilip edilmemesine göre değişiyor. Bu nedenle “35 fabrika” sayısını yöntem açıklanmadan kesin bir toplam olarak sunmak doğru değil.

Buna karşılık akademik çalışmalar ve dönem gazeteleri, 1923-1938 yılları arasında altıdan çok daha fazla fabrikanın kurulduğunu açıkça gösteriyor. Bu fabrikalar yalnızca şarap veya alkollü içki üretmiyor, şekerden dokumaya, camdan kâğıda, uçaktan mühimmata kadar geniş bir üretim alanına yayılıyordu.