Çankaya’nın Adı Cumhuriyetten Önce Ezantepe miydi?

Lozan Antlaşması ve Cumhuriyet’in kurucu kadrosunun yaptığı reformlar yıllardır komplo anlatılarına konu olmakta. Sosyal medyada uzun zamandır dolaşımda olan, Ankara’nın Ezantepe kazasının Cumhuriyet’in ilanından sonra Çankaya ile değiştirildiği iddiası da bu anlatılardan biri.

İddiaya göre başkent olan Ankara’nın Lozan Antlaşması sonrasında Hıristiyanlığı sembolize etmesi amacıyla, Ezantepe kazası kilise çanına atıf yapan “Çan” ve tepe yerine “Kaya” adları birleştirilerek Çankaya olarak değiştirildi. 

Anlatının aslına dair birincil kaynak, arşiv, resmi karar ve akademik kaynak araştırması yapılabilir. Çankaya Belediyesi’nin ve Çankaya Kaymakamlığı’nın sitelerinde “Tarihçe” başlıklarında ilçenin tarihi okunduğunda Ezantepe ismine dair bir ibare bulunamıyor. 

Kaymakamlığın sitesinde ilçe ismiyle ilgili rivayetlere ulaşılıyor. Bir rivayete göre ilçeden su pınarının geçmesi nedeniyle “Can-kaya” olarak adlandırıldığı, başka bir rivayette de ilçede bulunan Papaz bağı ve kilise nedeniyle her gün çan çalındığı, başka bir rivayette de eskiden “Çengikayası” ismine sahip ilçenin zamanla “Çankaya”ya evrildiği bilgileri yer alıyor.

Çengikayası ismi, İslam Ansiklopedisi’nin Ankara başlığında da geçmekte. 

Belediyenin sitesinde Ezantepe kelimesi geçmezken, kentin ilk planının 1839 yılında Vinke tarafından yapıldığı bilgisine erişiliyor. “Vinke” “Ankara” “şehir planı” anahtar kelimeleri ile arama yapıldığında ise Harita Genel Müdürlüğü’nün arşivlerine yer alan 1839 tarihli Von Vincke planının da yer aldığı bir akademik çalışma bulunuyor. Osmanlı döneminden bu yana Ankara’nın şehir planındaki değişimi gösteren çalışmada Ezantepe ismi bulunamıyor.

Akademik araştırmalara devam edildiğinde, “Cumhuriyet Dönemine Kadar Ankara Şehrinin Fiziksel Gelişimi” adlı makaleye erişiliyor. Bu makalede de Ezantepe ismi bulunamazken, resmi kurumların anlatısına benzer şekilde Çankaya isminin Çengikayası mevkiinden geldiği okunuyor. 

Tarihçi ve akademisyen Mübahat Kütükoğlu’nun yayımladığı “Osmanlı’dan Günümüze Yer Adları” başlıklı çalışmada “Ezantepe” adı arandığında da bir sonuç bulunamıyor.

Eski haberler söz konusu iddianın kaynağının tarihi bir yer adı değil, 1990’lı ve 2000’li yıllarda siyasette kullanılan “Ezankaya” söylemi olduğunu gösteriyor. Milliyet’in 15 Mart 2004 tarihli haberinde Ezankaya veya Ezantepe söyleminin Milli Gençlik Vakfı toplantılarında “Neden Çankaya da, Ezankaya değil?” gibi ifadelerin kullanıldığı aktarılıyor. bu da anlatının bir isim değişikliği iddiasından çok, siyasi bir slogan etrafında şekillendiğini gösteriyor.

Bu çerçeveyi daha da geriye götüren bir örnek de Emin Çölaşan’ın 1998’de Hürriyet’te yayımlanan yazısı. Çölaşan, Refah Partili bazı siyasetçilerin “Çankaya’nın adı niçin Çan-kaya? Orada gavurun çanı mı var? Orası inşallah bizim zamanımızda Ezan-kaya olacak” dediğini aktarıyor. Dolayısıyla Ezantepe anlatısı tarihsel bir Osmanlı adı olmaktan ziyade, sonradan üretilmiş ve “Ezankaya” tartışmalarından beslenen bir yanlış aktarım.