Zaman Tüneli
6'
1946’dan Günümüze Türkiye’nin Değişen Seçim Sistemleri
Politika
İlk yayın :
25 Kasım 2025
Yazar:
Resul Kunt
Seçim sistemi, demokratik ülkelerde seçmenlerin verdiği oyun nasıl temsil edildiğini belirleyen en temel mekanizma. Oyların hangi yöntemle sayılacağı, milletvekillerine nasıl dönüştürüleceği ve siyasal güç dengelerinin nasıl oluşacağı bu yapı üzerinden şekilleniyor. Bu nedenle seçim sistemi teknik bir kural seti olması yanında, temsil adaleti, yönetilebilirlik ve siyasal istikrar gibi kritik alanlarda belirleyici rol oynuyor. Dolayısıyla bir ülkede hangi seslerin Meclis’e taşınacağı, hangilerinin dışarıda kalacağı ya da hangi partilerin daha güçlü konuma geleceği konusunda seçim sistemleri doğrudan etkiye sahip.
Türkiye’de ise seçim sistemindeki değişiklikler çoğu zaman büyük siyasi kırılmaların, yeni anayasal düzenlerin ve yönetim modeli tartışmalarının ardından geldi. Farklı dönemlerde amaçlar değişti. Temsil adaletini genişletmek, koalisyon hükümetlerinin yarattığı krizleri azaltmak, yönetimde istikrarı sağlamak veya ittifakların işleyişini düzenlemek bu amaçlar arasında yer aldı.
Çok partili siyasi hayata geçişten darbelere ve hükümet sistemi değişikliklerine Türkiye’de seçim sistemlerini inceledik.
1950'ler
Tek Dereceli, Tek Turlu Çoğunluk Sistemi
1920’de Ankara Hükümeti’nin kurulması ve Cumhuriyet’in ilanından sonra başlayan süreç, 1946’ya kadar (Serbest Cumhuriyet Fırkası ve Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası gibi kısa ömürlü girişimler dışında) tek partili dönem olarak kayıtlara geçti. Bu dönemde seçimler dört yılda bir yapılıyor, milletvekilleri ise Cumhuriyet Halk Fırkası (CHF) listesinde
1960'lar ve 1970'ler
Nispi Temsil, D’Hondt ve Milli Bakiye
1960 darbesi ile Türk Silahlı Kuvvetleri’nin (TSK) yönetime el koymasının ardından 1961 yılında yeniden sivil demokrasiye geçiş sürecinde yapılan anayasa reformunda seçim sisteminde de değişikliğe gidildi. Yürürlüğe giren Milletvekili Seçim Kanunu’nda seçimlerin tek dereceli, nispi temsil sistemine göre genel, eşit ve gizli oyla yapılacağı kararlaş
1980-2018
%10 Ülke Barajı
1980 darbesinden sonra değiştirilen 1982 Anayasasında seçim sistemine çift baraj uygulaması eklendi. 1983 seçimlerinde hem seçim çevresi hem ülke barajı aynı anda kullanılırken, 1987 ve 1991 seçimlerinde çift baraja ek olarak kontenjanlı sistem uygulandı. Buna göre, bir siyasi parti ülke genelinde %10 oranında oy alamazsa seçim çevrelerinde yeterli
2018-Günümüz
Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi ve İttifaklar
2017 Anayasa değişikliği referandumunun %51,4 “Evet” oyuyla kabul edilmesiyle Türkiye, parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçti. Bu dönemde %10’luk ülke barajı korunurken, seçimlerde ittifak uygulaması devreye girdi ve ittifak içindeki partilere verilen oylar “ittifak ortak oyu” olarak sayıldı. Böylece tek başına barajı aşamay