Bir Atatürk Fotoğrafının İzi Nasıl Sürülür?

Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk, ülkenin toplumsal ve siyasal hafızasında yer alan en önemli figürlerden biri. Ölümünün üzerinden geçen yıllara rağmen fotoğrafları, özellikle milli bayramlarda ve 10 Kasım’da sosyal medyada sıkça paylaşılıyor. Kimi zaman onu anmak ve mirasına sahip çıkmak, kimi zaman da düşüncelerini, kararlarını ya da tarihsel rolünü eleştirmek için paylaşılan bu görseller farklı tartışmaları da beraberinde getiriyor.

Atatürk’ün yer aldığı paylaşımların gördüğü ilgi, gerçekliği şüpheli olan fotoğrafların da geniş kitlelere ulaşmasına zemin hazırlıyor. Doğruluk Payı olarak bugüne kadar Atatürk’e ait olduğu iddia edilen pek çok görseli inceledik. Bu incelemelerde bazı fotoğrafların yapay zeka ile üretildiğini, bazılarının dijital müdahalelerle değiştirildiğini, bazılarının ise gerçek olmasına rağmen yanlış bilgilerle paylaşıldığını tespit ettik.

Peki, sosyal medyada karşılaştığımız bir Atatürk fotoğrafının izini nasıl sürebiliriz? 

Yapay zeka araçlarının yaygınlaşmasıyla, tarihi kişileri hiç bulunmadıkları ortamlarda gösteren, dönemin fotoğraf tekniklerini taklit eden görüntüler üretmek artık hiç de zor değil. Siyah-beyaz renkler, eski fotoğraf dokusu ve döneme uygun kıyafetler, bu görsellerin gerçek bir arşiv fotoğrafı gibi algılanmasını kolaylaştırıyor. Fakat tarihsel gerçeklikler ve yapay zekanın üretim yaparken ardında bıraktığı iz, bu fotoğrafların aslında hiç çekilmediğini ortaya çıkarıyor.

Örneğin Atatürk’ün İngiltere Kralı VIII. Edward karşısında eğildiğini gösterdiği iddiasıyla paylaşılan görselde ilk ipucu, fotoğrafın geniş açılı versiyonundaki tarihsel tutarsızlıklardı. Görseldeki fesli kişiler ve belirtilen tarih arasında tutarsızlıklar bulunuyordu. VIII. Edward olduğu iddia edilen kişi ise daha çok babası V. George’a benziyordu. Ardından görüntüde Google’ın yapay zeka ile üretilen görsellere eklediği görünmez bir filigran olan SynthID tespit edildi. TRT’nin Tarihin Ruhu belgeselinde yer alan 1936 ziyaretine ait arşiv görüntülerinde de Atatürk’ün kralı tekneden inerken yalnızca elini uzatarak karşıladığı görülüyordu.

Benzer şekilde, Atatürk’ü beyaz bir at üzerinde gösteren fotoğrafın incelemesinde tersine görsel aramayla bir Instagram paylaşımına ulaşıldı. Paylaşımda yapay zeka etiketi bulunuyordu. Dijital tespit araçları da görselin yapay zeka ile üretildiğini gösteriyordu.

Bu örneklerde olduğu gibi, bir görselin daha önce nerede paylaşıldığını araştırmak, tarihsel ayrıntılarını sorgulamak ve dijital filigranlarını kontrol etmek, yapay zeka ile oluşturulmuş içeriklerin tespitinde kullanılabilecek yöntemler arasında.

Yanıltıcı görsellerin bir diğer türü, gerçekten çekilmiş fotoğraflara sonradan müdahale edilmesiyle ortaya çıkıyor. Fotoğraftaki kişilerin fiziksel özellikleri değiştirilebiliyor, yeni kişiler eklenebiliyor veya bazı ayrıntılar silinebiliyor. Bu görselleri araştırmanın en etkili yollarından biri, fotoğrafın orijinaline ulaşmak.

Örneğin Atatürk’ü İsveç Veliaht Prensesi Louise ve Prenses Ingrid’in yanında kısa gösteren bir fotoğraf, 2025 yılında sosyal medyada dolaşıma girdi. Tersine görsel aramayla İsveç Büyükelçiliği’nin paylaştığı 1934 tarihli orijinal fotoğrafa ulaşıldı. İki görüntü karşılaştırıldığında Atatürk’ün boy oranlarının değiştirildiği anlaşıldı.

Bir başka paylaşımda ise Atatürk’e sarılan küçük bir kız çocuğunu gösteren fotoğrafın gerçek olduğu iddia edildi. Atatürk Orman Çiftliği’nin yayımladığı Hanri Benazus koleksiyonunda bulunan orijinal fotoğrafta ise kız çocuğu yer almıyordu. Çocuğun görüntüye sonradan eklendiği tespit edildi.

Bu tür araştırmalarda Google Lens ve TinEye gibi tersine görsel arama araçlarının yanında Atatürk Araştırma Merkezi, Türk Tarih Kurumu ve MEB’in Atatürk fotoğraf arşivi de kullanılabilir. Orijinal fotoğrafla sosyal medyadaki versiyonun karşılaştırılması, yapılan müdahalelerin tespit edilmesini sağlayabilir.

Bazı fotoğraflarda ise herhangi bir dijital müdahale bulunmuyor. Görüntünün çekildiği yer, tarih veya olay hakkında yanlış bilgiler verilmesi, gerçek bir fotoğrafın yanıltıcı şekilde kullanılmasına neden olabiliyor.

Atatürk’ün kar üzerinde dinlenirken çekilmiş ünlü fotoğrafı bunun örneklerinden biri. Görsel zaman zaman Büyük Taarruz sırasında, 26 Ağustos 1922’de Afyonkarahisar’da çekilmiş gibi sunuluyor. Oysa Kara Harp Okulu, Milli Savunma Bakanlığı ve Türk Tarih Kurumu arşivleri fotoğrafın 1921 kışında, Birinci İnönü Savaşı döneminde Ankara’nın Dikmen sırtlarında çekildiğini ortaya koyuyor. Arşiv kaynaklarında fotoğrafın kesin günü hakkında farklı bilgiler bulunsa da çekildiği yer ve dönem konusunda kayıtlar örtüşüyor.

Bir başka paylaşımda ise Atatürk’ün yanında Şerif Hüseyin ve oğullarının bulunduğu iddia edildi. Fakat tersine görsel aramayla ulaşılan arşivlerde, fotoğrafın 6 Temmuz 1931’de Irak Kralı I. Faysal’ın Türkiye ziyareti sırasında çekildiği görülüyordu. Fotoğrafta Atatürk’ün yanında gazeteci Yunus Nadi Abalıoğlu, Irak Kralı I. Faysal ve dönemin Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras bulunuyordu.

Bu nedenle bir fotoğrafın gerçek olması, onunla birlikte paylaşılan bilgilerin de doğru olduğu anlamına gelmiyor. Dönemin gazeteleri, tarihi belgeler, fotoğraf albümleri ve resmi arşivler üzerinden yapılacak araştırmalar, görüntünün hangi koşullarda çekildiğini anlamayı sağlayabiliyor.

Yapay zeka ile üretilen, üzerinde oynanan veya yanlış bağlamlarla paylaşılan fotoğraflar farklı araştırma yöntemleri gerektiriyor. Tersine görsel arama, dijital izlerin incelenmesi ve tarihsel arşivlerin karşılaştırılması, bir fotoğrafın geçmişini araştırmak için başvurulabilecek yöntemlerden bazıları. Bu yöntemler hem Atatürk fotoğraflarında hem de sosyal medyada karşılaştığımız diğer tarihi görsellerin doğrulanması için kullanılabilir.